29 กันยายน วันแห่งความตระหนักรู้สากลเกี่ยวกับการสูญเสียอาหารและขยะอาหาร ลดขยะ 1 มื้อ = ช่วยโลก

เรียบเรียงโดย : พรนภา กิจรุ่งโรจนาพร เจ้าหน้าที่โครงการอาวุโส สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย

การสูญเสียอาหารและขยะอาหาร เป็นประเด็นสำคัญที่เชื่อมโยงทั้งด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคงทางอาหาร การสูญเสียอาหาร (Food Loss) เริ่มตั้งแต่กระบวนการผลิตทางการเกษตร การเก็บเกี่ยว การเก็บรักษา การขนส่ง การแปรรูป และการกระจายสินค้า ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนการค้าปลีก ตัวอย่างเช่น ผลผลิตเสียหายในระหว่างเก็บเกี่ยว ผักและผลไม้เน่าเสียระหว่างการขนส่ง หรือวัตถุดิบเสียหายจากระบบห้องเย็นที่ไม่มีประสิทธิภาพ ขณะที่ขยะอาหาร (Food Waste) มักเกิดในช่วงปลายของห่วงโซ่อาหาร ตัวอย่างเช่น การซื้ออาหารมากเกินความจำเป็น การปรุงอาหารมากเกินไป วัตถุดิบจากการตัดแต่งก่อนปรุงหรือประกอบอาหาร การทิ้งวัตถุดิบเพราะมีตำหนิหรือรูปลักษณ์ไม่สวย การปล่อยให้อาหารหมดอายุก่อนรับประทาน อาหารบุฟเฟต์ที่เหลือ ขณะที่อาหารจำนวนมหาศาลถูกทิ้ง ยังมีคนจำนวนมากเข้าไม่ถึงอาหารสถานการณ์ยิ่งสะท้อนความไม่สมดุลของระบบอาหารโลก เมื่อในด้านหนึ่งอาหารจำนวนมหาศาลถูกทิ้ง แต่ในอีกด้านหนึ่งประชากรจำนวนมากยังประสบกับความหิวโหยและความไม่มั่นคงทางอาหารข้อมูลล่าสุด องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization of the United Nations: FAO) รายงานว่า ในปี 2025 ยังคงมีประชากรทั่วโลกจำนวนมากที่เผชิญกับปัญหาความไม่มั่นคงทางอาหาร โดยคาดว่ามีประชากรประมาณ 608–696 ล้านคน หรือร้อยละ 7.4–8.5 ของประชากรโลก ที่ประสบภาวะหิวโหย ขณะที่ค่าประมาณกลางอยู่ที่ประมาณ 645 ล้านคน หรือร้อยละ 7.8 ของประชากรโลก นอกจากนี้ ยังมีประชากรประมาณ 2.1 พันล้านคน หรือร้อยละ 25.8 ของประชากรโลก ที่ประสบภาวะความไม่มั่นคงทางอาหารระดับปานกลางหรือรุนแรง ซึ่งหมายถึงการมีข้อจำกัดในการเข้าถึงอาหารที่เพียงพอและเหมาะสม โดยตัวเลขดังกล่าวลดลงจากประมาณ 2.2 พันล้านคนในปี 2024 แต่ยังคงเป็นจำนวนที่สูงเมื่อพิจารณาในระดับโลก สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของการใช้ทรัพยากรอาหารอย่างมีประสิทธิภาพ และการลดการสูญเสียอาหารและขยะอาหาร (Food Loss and Food Waste) ตลอดห่วงโซ่อุปทานอาหาร เพื่อช่วยลดการสูญเสียทรัพยากรที่ใช้ในการผลิตอาหาร และสนับสนุนระบบอาหารที่มีประสิทธิภาพและยั่งยืนมากขึ้น

อาหารที่ถูกทิ้งไม่เพียงแค่เกิดความสูญเสีย แต่ยังส่งผลถึงปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ขยะอาหารจำนวนมากยังถูกเก็บรวบรวมไปพร้อมกับขยะประเภทอื่น และถูกนำไปกำจัดด้วยวิธีเทกองหรือฝังกลบ หากขยะอินทรีย์ย่อยสลายในสภาวะไร้อากาศ จะเกิด ก๊าซมีเทน (Methane: CH₄) ซึ่งเป็นก๊าซเรือนกระจกที่มีศักยภาพในการก่อภาวะโลกร้อนสูงกว่าก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์อย่างมาก รายงานสถานการณ์มลพิษของประเทศไทย ปี พ.ศ. 2567 ของกรมควบคุมมลพิษ ระบุว่า ก๊าซมีเทนมีศักยภาพในการทำให้เกิดภาวะโลกร้อนประมาณ 27 เท่าของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ดังนั้น การลดปริมาณขยะอาหารที่เข้าสู่สถานที่กำจัดขยะจึงเป็นมาตรการสำคัญในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากภาคของเสีย

นอกจากนี้ การทิ้งอาหารยังหมายถึงการสูญเสียทรัพยากรที่ถูกใช้ตลอดกระบวนการผลิต ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่เกษตร น้ำ พลังงาน วัตถุดิบ แรงงาน การขนส่ง ระบบทำความเย็น บรรจุภัณฑ์ และงบประมาณในการกำจัดขยะดังนั้น วิธีจัดการกับขยะอาหารที่ดีที่สุดจึงไม่ใช่เพียงการนำขยะอาหารไปกำจัดอย่างถูกวิธี แต่คือ การป้องกันไม่ให้เกิดขยะอาหารตั้งแต่ต้นทาง แนวทางการจัดการขยะอาหารในประเทศไทยจึงควรเปลี่ยนจากแนวคิด “เกิดขยะแล้วจึงจัดการ” ไปสู่แนวคิด “ป้องกันก่อนเกิดขยะ”ลำดับความสำคัญควรเริ่มจากการป้องกันไม่ให้เกิดอาหารส่วนเกิน การบริโภคอาหารให้เกิดประโยชน์สูงสุด การส่งต่อหรือบริจาคอาหารที่ยังปลอดภัย การนำอาหารหรือวัตถุดิบที่เหมาะสมไปใช้ประโยชน์เป็นอาหารสัตว์ ก่อนที่จะนำส่วนที่ไม่สามารถใช้ประโยชน์ในรูปแบบอื่นไปผลิตปุ๋ยหมัก พลังงานชีวภาพ หรือ

เข้าสู่ระบบกำจัดที่เหมาะสม สำหรับภาคธุรกิจ ผู้ประกอบการอาหาร และสถานประกอบการ การเริ่มต้นที่สำคัญคือ การชั่งและบันทึกปริมาณขยะอาหารอย่างเป็นระบบ เพื่อให้ทราบว่าอาหารชนิดใดถูกทิ้งมากที่สุด ขยะเกิดขึ้นในขั้นตอนใด และมีสาเหตุจากอะไร จากนั้นจึงสามารถกำหนดมาตรการลดขยะที่ตรงกับปัญหาที่แท้จริง ในส่วนของผู้บริโภค การเปลี่ยนแปลงสามารถเริ่มจากพฤติกรรมง่าย ๆ เช่น วางแผนก่อนซื้ออาหาร ซื้อเท่าที่จำเป็น ตรวจสอบอาหารที่มีอยู่ในบ้านก่อนซื้อเพิ่ม จัดเก็บอาหารอย่างถูกวิธี เลือกรับประทานอาหารในปริมาณที่เหมาะสม และใช้วัตถุดิบให้เกิดประโยชน์สูงสุด

วันแห่งความตระหนักรู้เรื่องการสูญเสียอาหารและขยะอาหารสากล จึงไม่ควรเป็นเพียงวันรณรงค์เพื่อสร้างความตระหนัก แต่ควรเป็นโอกาสสำคัญที่ทำให้ประเทศไทยเปลี่ยนความตระหนักให้เป็นการปฏิบัติ ตั้งแต่ระดับบุคคล ครัวเรือน โรงเรียน มหาวิทยาลัย ร้านอาหาร โรงแรม สถานประกอบการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ไปจนถึงระดับนโยบาย เพราะอาหารที่ไม่ถูกทิ้ง คือทรัพยากรที่ไม่สูญเปล่า และการลดขยะอาหารหนึ่งมื้อในวันนี้ สามารถเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างระบบอาหารและสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืนของประเทศไทยในอนาคต การลดการสูญเสียอาหารจึงไม่ได้หมายถึงเพียงการมีขยะน้อยลง แต่ยังหมายถึงการใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด และช่วยสร้างระบบอาหารที่มีประสิทธิภาพและเป็นธรรมมากขึ้น